Περιλήψεις ομιλιών

ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΟΜΙΛΙΩΝ

(Σε αλφαβητική σειρά)

Γιώργος Ανδρειωμένος, Καθηγητής του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου

Πελοποννήσου

Αρχειακό υλικό και φιλολογικές εκδόσεις Νεοελλήνων συγγραφέων

Η έλλειψη φιλολογικών εκδόσεων του έργου αρκετών σημαντικών Νεοελλήνων συγγραφέων,

παλαιότερων και νεότερων, μέσω των οποίων θα δίδεται στον αναγνώστη-χρήστη ένα κριτικά

αποκαταστημένο και αξιόπιστο κείμενο, συνεχίζει να αποτελεί ένα από τα μείζονα θέματα της

νεοελληνικής φιλολογικής έρευνας — ειδικά στην εποχή του Διαδικτύου και της ψηφιακής

εποχής. Σε τέτοιου είδους απόπειρες, ο ρόλος των λογοτεχνικών Αρχείων είναι εξόχως

σημαντικός, κυρίως γιατί προσφέρουν πολύτιμο πρωτογενές υλικό σε χειρόγραφη και έντυπη

μορφή, το οποίο συμβάλλει καίρια όχι μόνο στη διαλεύκανση της τελικής βούλησης του

συγγραφέα ή των διαδοχικών γραφών ενός έργου του, αλλά και στον φωτισμό των συνθηκών

εντός των οποίων αυτό διαμορφώθηκε και των ιδιαιτεροτήτων που το χαρακτηρίζουν. Στο πλαίσιο

αυτό, θα συζητηθούν συγκεκριμένα παραδείγματα και θα αναδειχθούν περιπτώσεις όπου η

ύπαρξη αρχειακού υλικού μπορεί να συντελέσει αποφασιστικά στη συγκρότηση μιας αξιόπιστης

και κριτικά σχολιασμένης φιλολογικής έκδοσης.

Μιχάλης Κ. Άνθης, Δρ. Φιλολογίας

Τα «παρακειμενικά» στοιχεία ως κώδικες σημασίας στον Ατλαντικό του Νίκου Εγγονόπουλου

Ο Ατλαντικός γράφτηκε το 1953 και δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Αγγλοελληνική

Επιθεώρηση τον Χειμώνα του 1953-54. Το 1954 κυκλοφόρησε και δακτυλογραφημένη έκδοση

σε 50 αντίτυπα με χειρόγραφο εξώφυλλο του ποιητή (Τεκμήρια SF2.01-SF2.02). Εκτός κειμένου

το ποίημα συνοδεύεται από ελαιογραφία του Νίκου Εγγονόπουλου («Ιάσων»). Εντός κειμένου

παρατίθενται ως προμετωπίδες δύο κειμενικά αποσπάσματα. Στο Αρχείο και στο αντίστοιχο

Τεκμήριο για τον Ατλαντικό περιλαμβάνεται επίσης και μια έγχρωμη φωτογραφία με την«Υδρόγειο». Τα εντός και εκτός κειμένου στοιχεία που συνοδεύουν τον Ατλαντικό του

Εγγονόπουλου σύμφωνα με την πρόταση του Γάλλου θεωρητικού της λογοτεχνίας Gérard Genette

(«Palimpsestes. La littérature au second degree») και την μεθοδολογική αρχή της

«παρακειμενικότητας» που διατύπωσε, αποτελούν «παρακείμενα», τα οποία ως κώδικες

σημασίας βρίσκονται σε συνάρτηση διαλογική, αναφορική, νοηματική ή υπαινικτική με το ίδιο το

κείμενο.

Σοφία Βούλγαρη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας, Δημοκρίτειο

Πανεπιστήμιο Θράκης

Δάσκαλοι, μαθητές, συνοδοιπόροι: η κοινότητα του Νίκου Εγγονόπουλου

Στην κακία του κόσμου ο Νίκος Εγγονόπουλος αντέταξε το έργο του, στην πικρία που γνώρισε

την εποχή της έλλειψης αναγνώρισης την τρυφερότητα και την ικμάδα της τέχνης, στο σκοτάδι

της θλίψης το φως της ψυχής. Καταπολέμησε τη μοναξιά χτίζοντας γύρω του και μέσα του μια

κοινότητα αλληλεγγύης, ένα δίκτυο ανθρώπων (δασκάλων, φίλων, συντρόφων) που συνδέονταν

με σχέσεις αγάπης, μαθητείας, αλληλοσεβασμού, θαυμασμού και υποστηρίζαν έμμεσα ή άμεσα ο

ένας τον άλλον ορθώνοντας γύρω τους ένα συμβολικό τείχος προστασίας. Η ηθική και η

ρητορική αυτής της κοινότητας, όπως αποτυπώνονται στον λόγο του Εγγονόπουλου,

των συμμάχων-συνοδοιπόρων και των (με τη στενή ή την ευρεία έννοια) μαθητών του, τόσο σε

δημοσιευμένα κείμενα όσο και στην αδημοσίευτη αλληλογραφία, είτε πρόκειται για «αναπάντεχες

φιλικές επιστολές», είτε για επικοινωνία με θαυμαστές ή συναδέλφους, σε καιρούς περισσότερο

ή λιγότερο χαλεπούς, θα αποτελέσει το αντικείμενο της ανακοίνωσης.

Ελεονώρα Βρατσκίδου, Επίκουρη Καθηγήτρια, Τμήμα Θεωρίας και Ιστορίας της Τέχνης,

Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών

Ο «εμπρεσσιονισμός» του Νίκου Εγγονόπουλου

Σε βιογραφικό σημείωμα του 1969, που προοριζόταν για το Καλλιτεχνικό Επιμελητήριο καιφυλάσσεται στο Αρχείο Νίκου Εγγονόπουλου (ΑΣΚΤ), πέρα από τις δύο γνωστές και

καθοριστικές μαθητείες του —στην ΑΣΚΤ, με τον Κωνσταντίνο Παρθένη και στο εργαστήριο του

Φώτη Κόντογλου— ο Εγγονόπουλος αναφέρει ότι σπούδασε «τον εμπρεσσιονισμόν πλησίον του

Ευάγγελου Ιωαννίδη». Η ανακοίνωση επιδιώκει να διερευνήσει κατ’ αρχάς την απροσδόκητη, και

αθησαύριστη έως τώρα στη βιβλιογραφία, σύνδεση του Εγγονόπουλου με τον ελάχιστα

μελετημένο Ε. Ιωαννίδη (1868–1942), ζωγράφο ιδεαλιστικών τάσεων, με σπουδές στο Μόναχο,

τον οποίο σήμερα δύσκολα θα συνδέαμε με τον ιμπρεσιονισμό και την πρόσληψή του στην

Ελλάδα. Παράλληλα, επιχειρεί να φωτίσει τη σημασία του ιμπρεσιονισμού στον λόγο και τη

θεωρητική παραγωγή του Εγγονόπουλου, επιστρατεύοντας ένα αδημοσίευτο κείμενό του με τίτλο

«Το πιο σημαντικό επίτευγμα της Σχολής του Εμπρεσσιονισμού» καθώς και σημειώσεις από τις

παραδόσεις του στο Πολυτεχνείο. Όπως θα δείξω, ο Εγγονόπουλος επεξεργάζεται ένα ιδιότυπο

ιστορικό αφήγημα της ευρωπαϊκής τέχνης, όπου ο ιμπρεσιονισμός λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα

στη βυζαντινή παράδοση και τη μοντέρνα τέχνη.

Παναγιώτης Ελ Γκεντί, Υποψήφιος διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας, ΕΚΠΑ

Χαρτιά, μουτζούρες και επιθυμίες (ή η έλλειψη αυτών)

Η παρέμβαση στοχεύει στην ανάδειξη κάποιων από τους τρόπους συγκρότησης εκείνων των

αρχείων που ανήκουν σε μη ετεροκανονικά ιστορικά πρόσωπα, αλλά και των τρόπων που τα

αρχεία αυτά στο πέρασμα των χρόνων υφίστανται αλλαγές δομικού ή άλλου χαρακτήρα.

Μπορούμε να μιλάμε για κουήρ αρχεία ή κουήρ είναι ο τρόπος μας να τα κοιτάμε;

Μαρία Γυπαράκη, Εκδότης, σκηνοθέτις, συγγραφέας του βιβλίου «Το σχέδιον ή το χρώμα»

(Ίκαρος, 2007)

Θεατρικοί χώροι στην ποίηση του Ν. Εγγονόπουλου

Μελετώντας κανείς το αμιγώς ποιητικό έργο του Νίκου Εγγονόπουλου καταλήγει στο

συμπέρασμα (τουλάχιστον σε ότι αφορά τη δική μου εμπειρία) ότι είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με

το θέατρο διατηρεί με ευλάβεια το θρησκευτικό μεσαιωνικό ήθος του είδους, την ιερότητά του,με άλλα λόγια, αλλά δίχως όμως να κρύβει τη γαργαντουική όρεξή του για τη γνώση, για της εις

βάθος αναζήτηση, ως άξιος συνεχιστής μιας λαμπρής Αναγέννησης. Η παρέμβαση στοχεύει μα

αναδείξει τη στάση του Καλλιτέχνη (ποιητή και ζωγράφου) ως Homo Universalis.

Γιώργος Κουμαρίδης, ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ Θεσσαλονίκης, υποψήφιος διδάκτορας, Τμήμα

Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης, Πανεπιστήμιο Δυτικής

Αττικής.

Η «Τέχνη» Μακεδονική Καλλιτεχνική Εταιρεία, το αρχείο της και ένα ερευνητικό πρόγραμμα

Η «Τέχνη» Μακεδονική Καλλιτεχνική Εταιρεία ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1951 από μια

ομάδα ανήσυχων και φιλότεχνων πολιτών. Συνδέθηκε από την αρχή με σημαντικούς

πανεπιστημιακούς της πόλης, εδραιώθηκε άμεσα και αποτέλεσε τον μοχλό πίσω από την

πολιτιστική ανάπτυξη της Θεσσαλονίκης μεταπολεμικά. Λειτούργησε αδιάκοπα, αν και με

φθίνουσα πορεία τα τελευταία χρόνια, έως το 2020. Μετά το κλείσιμό της το αρχείο της περιήλθε

στο ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ Θεσσαλονίκης. Η εισήγηση με αφορμή την ταξινόμηση του μεγάλου αυτού

αρχείου που είναι σε εξέλιξη θα επικεντρωθεί σε ζητήματα πρόσκτησης, εκκαθάρισης,

ταξινόμησης και περιγραφής. Στη συνέχεια θα γίνει αναφορά στο περιεχόμενο του αρχείου και τη

σημασία του για την έρευνα και θα παρουσιαστούν οι βασικοί στόχοι του ερευνητικού

προγράμματος «Η “Τέχνη” στη Θεσσαλονίκη: Συμβολή στην πολιτισμική ιστορία της πόλης».

Βίκυ Λιακοπούλου, Independent Researcher, Academic Visitor – Bodleian Libraries (University

of Oxford)

Από την Ψηφιοποίηση στην Ψηφιακή Διατήρηση: Πολιτική, Διαλειτουργικότητα και Οδικός Χάρτης

για τα Νεοελληνικά Λογοτεχνικά Αρχεία

Τα τελευταία χρόνια, μεγάλα ελληνικά αρχεία προχώρησαν σε επιτυχημένες δράσεις

ψηφιοποίησης και διάθεσης υλικού. Το επόμενο κρίσιμο βήμα είναι η συστηματική ψηφιακή

διατήρηση: σαφείς πολιτικές, οδικοί χάρτες υπηρεσιών, και διαλειτουργικά μεταδεδομένα που

εγγυώνται αυθεντικότητα, βιωσιμότητα και επαναχρησιμοποίηση. Η ομιλία παρουσιάζει έναπρακτικό πλαίσιο—ευθυγραμμισμένο με διεθνείς καλές πρακτικές (OAIS, FAIR, DPC

recommendations)—για την εξέλιξη λογοτεχνικών και προσωπικών αρχείων (όπως το αρχείο Ν.

Εγγονόπουλου) από «έργα ψηφιοποίησης» σε ώριμες υπηρεσίες ψηφιακής διατήρησης. Θα

θιγούν: επιλογή προτύπων περιγραφής (TEI/RiC-CM), μοντελοποίηση συμφραζομένων (CIDOC-

CRM/RDF), πολιτικές αυθεντικότητας & integrity (fixity, PREMIS events), ιεράρχηση

κινδύνων & στρατηγική αποθήκευσης (3-2-1, γεωγραφική αναπαραγωγή), καθώς και

εκπαίδευση προσωπικού και δικτύωση (DPC, RDA, DCC). Προτείνεται matrix μοντέλο

συντονισμού και βραχυ-/μεσοπρόθεσμος οδικός χάρτης για ιδρύματα και πανεπιστημιακά αρχεία

στην Ελλάδα.

Ελεάνα Μαργαρίτη, Ιστορικός Τέχνης, Μεταδιδακτορική ερευνήτρια

Ο άγνωστος Εγγονόπουλος: εμπλουτισμός του εικαστικού καταλόγου του με έργα που εντοπίστηκαν

στο Αρχείο

Στην παρούσα εισήγηση παρουσιάζονται οι βασικότερες πτυχές του εικαστικού Αρχείου του

Νίκου Εγγονόπουλου που μελετήθηκαν, και αναλύονται τα πρωτότυπα αποτελέσματα της έρευνας

αυτής. Με «βάση εκκίνησης» τον λεπτομερή κατάλογο «Νίκος Εγγονόπουλος, ο ζωγραφικός του

κόσμος» του 2007 σε επιμέλεια Κατερίνας Περπινιώτη-Αγκαζίρ το και με το πλήρες Αρχείο στα

χέρια της ερευνητικής ομάδας, στο συνέδριο θα αναλύσω τη μεθοδολογία που ακολουθήθηκε

ούτως ώστε εντοπιστούν, ταξινομηθούν και τεκμηριωθούν-όσο αυτό ήταν εφικτό-έργα που τελικά

θα εμπλουτίσουν τον εικαστικό Κατάλογο του δημιουργού. Επιπροσθέτως, καθώς το αρχείο

συμπεριλαμβάνει πολλούς καταλόγους, αλλά και τα πλούσια σε αρχειακό υλικό «Τετράδια» του

Εγγονόπουλου, μας δίνεται η ευκαιρία να αποκτήσουμε μία πιο σαφή εικόνα της εκθεσιακής

δραστηριότητάς του και να συμπληρώσουμε το βιογραφικό του.

Εύη Μητσοπούλου, Αρχειονόμος (Καλλιτεχνικό Αρχείο ΕΜΣΤ)

Το αρχείο του Νίκου Εγγονόπουλου: Η διαδικασία επεξεργασίας του αρχείου από την αυτοψία έως

το ψηφιακό αποθετήριοΗ επεξεργασία ενός αρχείου είναι μία χρονοβόρα, αλλά ιδιαιτέρως γοητευτική διαδικασία. Όσο

πλουσιότερο είναι το υλικό, σε όγκο αλλά και σε περιεχόμενο, τόσο συνθετότερη γίνεται η

εργασία, η οποία διέπεται, βέβαια, από σταθερές αρχές. Η παρούσα εισήγηση συνιστά μία

περιήγηση στη διαδικασία της επεξεργασίας από την παραλαβή του φυσικού υλικού έως την

ανάρτηση ψηφιακών αντιγράφων σε ψηφιακή πλατφόρμα παρουσίασης περιεχομένου.

Σπύρος Μοσχονάς, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Ζωγραφισμένη αρχιτεκτονική: η έκδοση Ελληνικά Σπίτια (1972) μέσα από το αρχείο του Ν.

Εγγονόπουλου

Το 1972, λίγο προτού αφυπηρετήσει από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο όπου δίδασκε, ο Νίκος

Εγγονόπουλος προχώρησε στην έκδοση του λευκώματος Ελληνικά Σπίτια (έκδοση του ΕΜΠ).

Περιλαμβάνονταν 18 απεικονίσεις κατοικιών, χρονολογούμενες από τον Μεσοπόλεμο έως τα τέλη

της δεκαετίας του 1960 και φιλοτεχνημένες με το ιδιαίτερο ύφος του καλλιτέχνη. Όμως, δεν ήταν

ούτε πίνακες ούτε τυπικές αρχιτεκτονικές αποτυπώσεις. Υπήρξαν, κατ' ουσίαν, μια ζωγραφισμένη

αρχιτεκτονική που απέκτησε διαστάσεις μυθικές. Η παρούσα ανακοίνωση θα διερευνήσει μέσα

από το υλικό του αρχείου του Ν. Εγγονόπουλου, το οποίο η κόρη του Ερριέττη δώρισε στην

ΑΣΤΚ, τις πηγές του ζωγράφου και την εν γένει υποδοχή της έκδοσης, μέσα στο ζοφερό κλίμα

της Απριλιανής Δικτατορίας.

Σοφία Μπόρα, Λογοτεχνικά αρχεία ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ

Το λογοτεχνικό αρχείο ως ανοιχτή υπόσχεση

Τα λογοτεχνικά αρχεία, τουλάχιστον τα χαρτώα, ανοίγουν πολλαπλά ενδεχόμενα και εισόδους

στην κατανόηση της σύνθεσης των έργων και της καλλιτεχνικής πορείας των δημιουργών.

Προσχέδια και διαφορετικές εκδοχές γραφών, σχεδιάσματα ανολοκλήρωτα, πρώιμες ιδέες που η

γραφή τις οδήγησε σε άλλα μονοπάτια ή και σε αδιέξοδα, επιστολογραφικοί διάλογοι που συχνάφωτίζουν πτυχές της δημιουργίας στη συνάφεια με τους συγκαιρινούς και τους ομότεχνους,

προσωπικά τεκμήρια που εντάσσουν τις ζωές στον ιστορικό χρόνο και χώρο, όλα όσα προσφέρει

στον ερευνητή ένα λογοτεχνικό αρχείο χρειάζονται τη δική του συμμετοχή και γνώση, κάθε

βλέμμα συνθέτει τη δική του εικόνα, η πολλαπλότητα είναι ουσιώδες στοιχείο της εμπειρίας του

αρχείου. Η υλικότητα και η φθορά του χαρτιού, των μελανιών, των μολυβιών, υπογραμμίζουν τα

όρια του χρόνου, σβησίματα, διορθώσεις, συμπληρώσεις αναδεικνύουν την αγωνία των

δημιουργών στα όρια της γραφής τους, συγχρόνως όμως το αρχείο, ακριβώς μέσα από τις ποικίλες

εκδοχές των διατυπώσεων και των βιωμάτων, μοιάζει να αίρει το πεπερασμένο της ζωής και της

γραφής με κάθε επόμενή του ανάγνωση.

Χαράλαμπος Οταμπάσης, Δρ. Νεοελληνικής Φιλολογίας, Μεταδιδακτορικός Ερευνητής

Παντείου Πανεπιστημίου

Υπόθεσις Νίκος Εγγονόπουλος: αρχειοθετώντας και τεκμηριώνοντας την αλληλογραφία του

Η αλληλογραφία λογοτεχνών, και γενικά ανθρώπων του πνευματικού και καλλιτεχνικού χώρου,

αποτελεί μια ιδιαίτερη και πολύτιμη πηγή γνώσης για τους μελετητές της ιστορίας, της φιλολογίας,

της τέχνης, ακόμη και της ανθρωπολογίας. Ειδικότερα, αν η μελέτη αυτή επικεντρώνεται σε έναν

άνθρωπο που συνδυάζει πολλαπλές ιδιότητες, όπως στην περίπτωση του Νίκου Εγγονόπουλου

που έχουμε έναν ζωγράφο, ποιητή, αλλά και ακαδημαϊκό, τότε αντιλαμβανόμαστε πως η

αλληλογραφία του ίδιου είτε με φίλους και συνεργάτες είτε με θαυμαστές ή αντιπάλους,

αποκαλύπτει προσωπικές σκέψεις και απόψεις για τη λογοτεχνία, την πολιτική και την κοινωνία

της εποχής του. Στην παρούσα εισήγηση θα έχουμε τη δυνατότητα να παρουσιάσουμε ορισμένα

τεκμήρια του αρχείου του Νίκου Εγγονόπουλου, εστιάζοντας σε τέσσερις φακέλους που φέρουν

τον τίτλο «Υπόθεσις». Μέριμνά μας αποτελεί η εστίαση σε ζητήματα που διαφεύγουν της

λογοτεχνίας και της ποιητικής του Εγγονόπουλου, ζητήματα που αποκτούν ιστορικά καθώς και

πολιτικά συμφραζόμενα.

Ευσταθία Πολίτη, Ιστορικός, Αρχειονόμος, Ναυτικό Μουσείο Ελλάδός

Νίκος Εγγονόπουλος (1907–1985): σκιαγραφώντας τον καθηγητή του Πολυτεχνείου μέσα από

τεκμήριαΗ ανακοίνωση επιχειρεί να σκιαγραφήσει τον Νίκο Εγγονόπουλο (1907–1985) μέσα από την

ακαδημαϊκή του πορεία στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ, φωτίζοντας μια λιγότερο γνωστή

πτυχή του πολυσχιδούς δημιουργού — εκείνη του καθηγητή. Μέσα από αρχειακές πηγές,

πρακτικά συνεδριάσεων, επιστολές και μαρτυρίες φοιτητών, αναδεικνύεται ο ρόλος του στην

εκπαίδευση των αρχιτεκτόνων, σε μια περίοδο έντονης αναδιάρθρωσης της Σχολής (1960–1970).

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη διδακτική του μεθοδολογία, στη σύνδεση εικαστικής και

αρχιτεκτονικής εκπαίδευσης, καθώς και στις αντιδράσεις που προκάλεσε η εκλογή του, ως

εκπροσώπου του σουρεαλισμού σε ένα κατεξοχήν τεχνοκρατικό περιβάλλον. Η μελέτη

αναδεικνύει τον Εγγονόπουλο ως μια εμβληματική φυσιογνωμία που ανέπτυξε ένα πλήρες και

μεθοδικό πρόγραμμα σπουδών - μακριά από «σουρεαλιστικές ασάφειες» - το οποίο κάλυψε κάθε

πτυχή της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης των νέων αρχιτεκτόνων, με σαφήνεια και συγκεκριμένες

διδακτικές στρατηγικές, αφήνοντας ένα ισχυρό αποτύπωμα στο Πολυτεχνείο και στους φοιτητές

του.

Βαρβάρα Ρούσσου, μέλος Ε.ΔΙ.Π. Τμήματος ΘΙΣΤΕ ΑΣΚΤ

Ο Νίκος Εγγονόπουλος στο Τετράδιο: διαδρομές υπερρεαλιστικής γραφής σε ένα ενεργό αρχείο

Η ανακοίνωση διερευνά την παρουσία του Νίκου Εγγονόπουλου στο βραχύβιο περιοδικό

Τετράδιο που εκδίδεται στην κρίσιμη μεταπολεμική περίοδο του Εμφυλίου. Συγκεκριμένα,

εστιάζει στα τρία ποιήματά του του πρώτου τεύχους και στο αφιέρωμα του δεύτερου στον

Πικάσσο όπου ο Εγγονόπουλος δημοσιεύει ποίημα και άρθρο για τον ποιητή Πικάσσο και

μεταφράζει ποίημα του Ισπανού. Αφού συζητηθεί σύντομα η συμβολή των δημοσιεύσεων του

Εγγονόπουλου στην εικόνα του περιοδικού ως πρωτοποριακού, η ανακοίνωση οργανώνεται σε

δυο άξονες: α) πώς το σημείωμα για τον Πικάσσο λειτουργεί ως σχόλιο για την ποιητική και

εικαστική δημιουργία, σε συνάρτηση με τη διπλή ιδιότητα του ίδιου του Εγγονόπουλου ως

ζωγράφου και ποιητή β) πώς το Τετράδιο, στο πλαίσιο της φουκωϊκής έννοιας του «αρχειακού

πεδίου», συνιστά δυναμικό χώρο λόγων, αισθητικών στρατηγικών και πρακτικών των

λογοτεχνικών περιοδικών και μετατρέπεται σε ενεργό αρχείο ενεργοποιώντας και επαναφέροντας

στο σήμερα τη συζήτηση για τον διάλογο ή και τη σύζευξη λογοτεχνικών/καλλιτεχνικών τάσεων.Αλεξάνδρα Σαμουήλ, Καθηγήτρια, Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών Πανεπιστήμιο

Κύπρου

Ο «Jeff το μέγα αυτόματον» από τo Isle of Man

Η ανακοίνωση αφορά το πολυσυζητημένο στο πλαίσιο του ελληνικού υπερρεαλισμού

ποίημα του Νίκου Εγγονόπουλου «Μόλις σημάνουν τα μεσάνυχτα ο Jef το μέγα αυτόματον…»,

που, χάρη κυρίως στον τίτλο του, παραπέμπει ευθέως στον ορισμό του υπερρεαλιστικού σχεδίου,

στον «καθαρό ψυχικό αυτοματισμό» του Α΄ Μανιφέστου. Θέτοντας όμως τον αυτοματισμό ως

προϋπόθεση μιας δημιουργικότητας χωρίς τροχοπέδη, ο André Breton, αντίθετα απ’ ό,τι

ορισμένες φορές πιστεύει η κριτική σχετικά με την αποκλειστικά φροϋδική καταγωγή του

ελληνικού υπερρεαλισμού, υιοθετεί έναν παλιότερο όρο που ήδη από τα μέσα του 19 ου αιώνα

βρίσκεται στον πυρήνα του γαλλικού ιατρικο-ψυχολογικού διαλόγου, παρέχοντας ένα γοητευτικό

κλειδί για μια καινοφανή θεώρηση του εγκεφάλου. Από τη μια λοιπόν ο αυτοματισμός, αυτό το

“εγκεφαλικό ασυνείδητο”, για το οποίο γινόταν λόγος ήδη από το 1840, και ο συνακόλουθος με

αυτό θεραπευτικός, ιατρικός υπνωτισμός· και από την άλλη η «πνευματομανία», όπως

καταγραφόταν το 1891 στον ελληνικό τύπο, που είχε να κάνει με την επικοινωνία του υλικού

κόσμου με εκείνον των πνευμάτων, και η οποία γινόταν εφικτή με τα συχνά σε κατάσταση

υπνωτισμού μέντιουμ, αποτελούν τις βάσεις για την κατανόηση του συγκεκριμένου,

εγγονοπουλικού ποιήματος, αλλά και μεγάλου μέρους του έργου του Έλληνα ποιητή,

σχεδιαγράφοντας κατά κάποιον τρόπο και τον ορισμό του της αυτόματης γραφής

Μαρία Σταματάκη, Υποψήφια διδάκτορας, Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού

Πάντειο Πανεπιστήμιο

Η Δημιουργική Γραφή ως Τόπος Ενεργητικών Τομών: Quanta, Ποιητικά Συμβάντα και Υπερδομές

Νοήματος σε εργαστηριακές ασκήσεις με βάση το αρχειακό υλικό του Νίκου Εγγονόπουλου

Η Δημιουργική Γραφή, ως πειραματική και καλλιτεχνική πρακτική, αναδεικνύει τη συγγραφή όχι

ως απλή αναπαράσταση ενός διαμορφωμένου νοήματος, αλλά ως πεδίο ενσώματων διαδικασιών.

Σύμφωνα με την θεωρία της «ενεργητικής υλικότητας» (agential realism) της Karen Barad, κάθεδημιουργική πράξη λόγου, ιδίως στο πλαίσιο των εργαστηρίων Δημιουργικής Γραφής,

εκλαμβάνεται ως «ενεργητική τομή» (agential cut), ένα συμβάν «ενδιάδρασης» (intra-action)

μεταξύ του γράφοντος, του κειμένου και των αναγνωστών, ανασυνθέτοντας διαρκώς το

λογοτεχνικό πεδίο. Υπό αυτή την οπτική, τα αρχειακά υλικά δύνανται να λογιστούν ως τόποι

παραγωγής «μικρογενετικών στοιχείων γραφής» (quanta): καίριων σημασιοδοτικών

μετατοπίσεων στη λογοτεχνική και γνωσιακή υπερδομή που αναδεικνύονται εντός

εργαστηριακών συνθηκών. Παράλληλα, οι έννοιες του «υβριδισμού», της «νομαδικότητας», του

«γίγνεσθαι» και της μη μιμητικής δημιουργίας επιτρέπουν τη θέαση της λογοτεχνικής δημιουργίας

ως «γραμμή φυγής» (line of flight) από την παγιωμένη υποκειμενικότητα και την εξουσία των

κανονιστικών δομών. Στο πλαίσιο αυτό, η παρούσα ανακοίνωση, επανεξετάζοντας τον ρόλο και

τις λειτουργίες των ασκήσεων Δημιουργικής Γραφής, προτείνει εφαρμογές, τόσο στην παραγωγή

ποιητικού λόγου όσο και στην εκπαιδευτική πρακτική, με βάση το αρχείο του Νίκου

Εγγονόπουλου, με σκοπό την επισήμανση ενσώματων συμβάντων γνώσης και νοήματος και τη

συγκρότηση νέων μορφών υποκειμενικότητας και λογοτεχνικού γραψίματος.

Κωνσταντίνα Σταματογιαννάκη, Δρ. Θεατρολογίας (ΕΚΠΑ) | Μεταδιδακτορική ερευνήτρια

Αρχειονομίας (ΠΑΔΑ) | Αρχεία Παραστατικών Τεχνών ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ

Όροι και προϋποθέσεις στη διαχείριση θεατρικών αρχείων και συλλογών

Η εισήγηση αφορά μεθοδολογικά ζητήματα που ανακύπτουν στη διαχείριση αρχείων και

συλλογών του θεάτρου. Εξετάζει τους τρόπους με τους οποίους συγκροτούνται και τις μορφές με

τις οποίες μας παραδίδονται, τα είδη και τα υποστρώματα του υλικού τους, τις ιδιαιτερότητες που

παρουσιάζουν και τις απαιτήσεις που εγείρουν προκειμένου να τα οργανώσουμε, να τα

ταξινομήσουμε, να τα περιγράψουμε και να τα διαθέσουμε με επαρκή εργαλεία στην έρευνα.

Μυρτώ Σταματοπούλου, Υποψήφια διδάκτορας, Τμήμα Φωτογραφίας και Οπτικοακουστικών

Τεχνών, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής

Ζωγραφική, χαρακτική, φωτογραφία: εκλεκτικές συγγένειες. Η περίπτωση του Λέσβιου καλλιτέχνη

Π. Πολύχρονη (1854-1941)Ο Παναγιώτης Πολυχρόνης (1854–1941) υπήρξε ζωγράφος, χαράκτης και φωτογράφος, που

έδρασε στην Αθήνα και τη Λέσβο στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα. Ανήκει στην

κατηγορία των καλλιτεχνών που εργάστηκαν κυρίως ως ξυλογράφοι-αντιγραφείς, οι οποίοι συχνά

περιγράφονταν ως «βιοτέχνες». Μέσα από το έργο του, αλλά και έναν περιορισμένο αριθμό

αρχειακών τεκμηρίων, αναδεικνύονται οι επαγγελματικές ευκαιρίες που προσφέρονταν στους

λιγότερο προβεβλημένους καλλιτέχνες της εποχής, καθώς και η αλληλεπίδραση μεταξύ

ζωγραφικής, χαρακτικής και φωτογραφίας. Παράλληλα, γίνονται ορατές οι ευρωπαϊκές επιρροές

που διαμόρφωσαν τη φυσιογνωμία της ελληνικής καλλιτεχνικής σκηνής την περίοδο εκείνη. Ο

Πολυχρόνης παρέμεινε πιστός στο παραδεδομένο ύφος της εποχής του· στη ζωγραφική

ακολούθησε νατουραλιστική απόδοση, ενώ στην αγιογραφία υιοθέτησε δυτικά πρότυπα. Η

χαρακτική, στην οποία δραστηριοποιήθηκε έντονα, δεν είχε ακόμη αποκτήσει καλλιτεχνική

αυτονομία, καθώς χρησιμοποιούνταν κυρίως για την αναπαραγωγή εικόνων. Αντίστοιχα, η

φωτογραφία, αν και θεωρούνταν τεχνικό μέσο και όχι μορφή τέχνης, αξιοποιήθηκε από τον

Πολυχρόνη δημιουργικά, κυρίως για την παραγωγή πορτρέτων με καλλιτεχνική πρόθεση.

Demetres P. Tryphonopoulos, Professor Fine Arts and Humanities Department, University of

Alberta, Augustana Campus

Out of the NYPL Archive: Pound’s ‘Caesarean Operation’ and the Making of Eliot’s The Waste

Land.

In his dedication to Ezra Pound, T. S. Eliot acknowledges his editor’s decisive role,

borrowing Dante’s phrase for Arnaut Daniel and naming Pound il miglior fabbro (“the better

craftsman”). Pound, in turn, wryly described himself in a quatrain as the midwife who

“perform[ed] the caesarian Operation.” Yet the full scope of this operation became clear only with

the 1971 publication of the Facsimile and Transcript of the Original Drafts, long hidden and

forgotten in the New York Public Library. These drafts reveal how Pound cut the poem nearly in

half, paring down Eliot’s expansive manuscript, stripping away more conventional passages, and

forcing abrupt transitions that sharpened its now-canonical modernist fragmentation. Above all,

Pound’s revisions transformed Eliot’s verse from an extended meditation on the English metricaltradition into a post-imagist, experimental poem--one that enacted Pound’s own aesthetic mandate:

“to break the pentameter, that was the first heave” (Canto 81).

Παναγιώτης Φελέκης, Υποψήφιος διδάκτωρ, Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού,

Πάντειο Πανεπιστήμιο

Η παιδαγωγική αξιοποίηση ενός λογοτεχνικού αρχείου. Μελέτη περίπτωσης το άγνωστο αρχείο του

Νίκου Εγγονόπουλου

Τα ιδιωτικά αρχεία παλαιότερων καλλιτεχνών και λογοτεχνών αποτελούν μια νέα πρόκληση για

τον μελλοντικό κόσμο των ανθρωπιστικών επιστημών. Στο σύγχρονο πλαίσιο της αρχειακής

κουλτούρας και των ψηφιακών δεδομένων, αναδεικνύονται νέες δυνατότητες πρόσβασης και

επανανοηματοδότησης συλλογών, γραπτών και αντικειμένων του παρελθόντος. Το παράδειγμα

του άγνωστου αρχείου του Νίκου Εγγονόπουλου αποτέλεσε χαρακτηριστικό παράδειγμα

μετάβασης από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα, προσφέροντας σε όλους ένα ενεργό πεδίο

επιστημονικής έρευνας, παιδαγωγικής αξιοποίησης και πολιτισμικής διάδρασης. Από αρχείο

παρελθούσας αισθητικής και ταυτότητας, το παράδειγμα του άγνωστου αρχείου του

Εγγονόπουλου «μεταμορφώνεται» σε στοιχείο γεφύρωσης του χθες με το σήμερα και εμπέδωσης

με βιωματικό και ολιστικό τρόπο, τόσο της ελληνικής, όσο και της διεθνούς καλλιτεχνικής

πρωτοπορίας του 20ού αιώνα. Ενός αρχείου που αποδίδεται σε όλους τους ενδιαφερόμενους με

όρους δημοκρατικού, μουσειακού χώρου –είτε ψηφιακού, είτε φυσικού- που τεκμηριώνει τη

συλλογική μνήμη και διανθίζει την πολιτισμική ταυτότητα ενός έθνους, ενώ ταυτόχρονα

προσφέρει προοπτικές δημιουργικότητας για τις νέες γενιές μελετητών.

Anna Fyta, Ph.D., Independent Scholar

Between Anthology and Palimpsest: H.D.’s Beinecke Archive Notes on

Euripides, Pausanias, and the Lyric Poets

Since the early 1980s, Modernist studies and the emerging H.D. scholarship have

dramatically altered and transformed our understanding of H.D., a female, American high

modernist poet and author. Drawn by the appeal of her early, largely neglected “Hellenic” writingsof the first decade of her career, some scholars have succeeded to an extent in discerning the

breadth and the depth of the fragmented manuscript and typescript of H.D.’s Notes from Euripides,

Pausanias and the Greek Lyric Poets. My research into the archival wealth of The H.D. Papers and

H.D.’s Library hosted at the Beinecke Rare Book and Manuscript Library, resulted in the discovery

of complex, subtle interrelations between the entries in her Notes on Euripides and the greater,

longer body of works of her later authorial production. Using as a case study from these Notes, the

essay on the Greek Anthology, I will show how H.D.’s palimpsestic writing corroborates our

suspicions that her knowledge of classical Hellenism is more profound and more multivalent than

we had originally anticipated.

Μαρία Χατζηκυριακίδου, Δρ. Ιταλικής Φιλολογίας ΕΚΠΑ

Η Ιταλία του Νίκου Εγγονόπουλου

Η Ιταλία αποτελεί σταθερή πηγή έμπνευσης στο έργο του Νίκου Εγγονόπουλου, ο οποίος τη

μεταπλάθει δημιουργικά τόσο στην ποίηση όσο και στη ζωγραφική του. Έλληνες και Ιταλοί

δημιουργοί, μορφές και χώροι συνυφαίνονται σε υπερρεαλιστικές συνθέσεις συνθέτοντας ένα

μωσαϊκό συγκρητισμού όπου η ελληνικότητα αναδεικνύεται όχι ως κλειστό σχήμα, αλλά ως

ανοιχτή και ανανεωτική πολιτισμική ταυτότητα με οικουμενικό και δυναμικό χαρακτήρα.

Μιχάλης Χρυσανθόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας,

Τμήμα Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

«Αλληλουχίες»: η ποίηση και η ζωγραφική του Νίκου Εγγονόπουλου, συνάψεις κατά την

περίοδο 1975-1985

Έχοντας ως αφετηρία το ποίημα «Αλληλουχίες», που δημοσιεύτηκε τον Οκτώβριο του 1975

στο περιοδικό Σπείρα (τεύχος 3), μαζί με το ποίημα «Ο Ορφεύς», τον ομότιτλο πίνακα, καθώς και

το ποίημα «Ένα όνειρο: η ζωή», εξετάζω τον τρόπο με τον οποίο η ποιητική παραγωγή (συγγραφή

και έκδοση) και η ζωγραφική παραγωγή (πίνακες και εκθέσεις) του Εγγονόπουλου συνδέονταικαι συνομιλούν. Σημαντική για την αποτύπωση του διαλόγου της ποίησης με τη ζωγραφική είναι

η συμβολή των ευρισκόμενων στο «Αρχείο» του και σχετιζόμενων με την περίοδο αυτή

«Τετραδίων», τα οποία συγκροτεί ο ποιητής και ζωγράφος. Η πτώση της δικτατορίας το 1974, η

έντονη πολιτισμική κίνηση τη δεκαετία που ακολουθεί, ορισμένα γεγονότα με ιδιαίτερη

συναισθηματική φόρτιση, όπως ο θάνατος του Ανδρέα Εμπειρίκου το 1975, λειτουργούν

δυναμικά. Η δημοσιοποίηση του υλικού του «Αρχείου» οπωσδήποτε ωθεί προς την αναζήτηση

των συνάψεων ζωγραφικής και ποιητικής παραγωγής και ευνοεί τη μελέτη αυτού του διαλόγου.